Jak wspierać dzieci i młodzież z zaburzeniami odżywiania.

Jedzenie towarzyszy nam każdego dnia, jest nieodłącznym elementem naszego życia, dostarcza energii, wspiera zdrowie, a także bywa źródłem przyjemności czy pretekstem do spotkań towarzyskich. Jednak dla wielu osób relacja z jedzeniem przestaje być prosta i naturalna, stając się źródłem napięcia, bólu i trudności. W szczególności dzieci i młodzież są podatni na rozwój zaburzeń odżywiania, co wynika z presji otoczenia, idealizacji wyglądu, trudności emocjonalnych czy niskiej samooceny. Zaburzenia odżywiania to nie tylko problem samego jedzenia – to często wołanie o pomoc, wyraz głębokich konfliktów wewnętrznych i potrzeba zrozumienia. Ten artykuł ma na celu przybliżyć temat zaburzeń odżywiania wśród młodych ludzi oraz przedstawić możliwe formy wsparcia, które mogą pomóc osobom zmagającym się z tym wyzwaniem. Nieoceniony jest wpływ środowiska na rozwój i przebieg terapii osób z zaburzeniami odżywiania, dlatego tak istotne jest tworzenie empatycznego, bezpiecznego otoczenia, które promuje zdrowe relacje z jedzeniem, ciałem i samym sobą.

Każdy z nas tworzy własną, indywidulaną relację z jedzeniem- to sposób, w jaki człowiek postrzega, odczuwa i reaguje na jedzenie. Relacje te są kształtowane przez wiele czynników, takich jak środowisko rodzinne, kultura, emocje czy doświadczenia życiowe. Czasem ta relacja buduje się w sposób zniekształcony, co znacząco zaburza funkcjonowanie psychiczne, tworząc niezdrowe podejście do jedzenia, masy ciała i postrzegania swojego wizerunku, obrazu ciała. Specjaliści pracujący z dziećmi i młodzieżą często spotkają się z zaburzeniami odżywiania, takimi jak anoreksja, bulimia, zaburzenia z napadami objadania się, pica oraz unikowe/restrykcyjne zaburzenie przyjmowania pokarmu. Zaburzenia odżywiania są klasyfikowane w międzynarodowych systemach diagnostycznych, takich jak DSM-5 (Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych) oraz ICD-11 (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób).

Anoreksja to choroba nie tylko ciała, ale także duszy, choruje także cały system rodzinny, dlatego tylko holistyczne podejście do problemu pozwala odnaleźć równowagę. Osoba cierpiąca na anoreksję celowo ogranicza jedzenie, by schudnąć, odczuwa stały lęk przed przybraniem na wadze oraz ma zniekształcony obraz ciała. Bulimię charakteryzuje natomiast kompulsywne objadanie się w krótkim czasie z poczuciem utraty kontroli, po którym pojawiają się zachowania kompensacyjne takie jak wymioty, nadmierne ćwiczenia fizyczne, zażywanie środków przeczyszczających. Nagłe objadanie się pojawia się także przy zaburzeniu z napadami objadania się (binge-eating dis order), jednak nie występują tu zachowania kompensacyjne, a osoby doświadczają silnego poczucia winy i wstydu.  Unikające/restrykcyjne zaburzenie przyjmowania pokarmów (ARFID – Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) to niechęć lub unikanie jedzenia z powodów innych niż strach przed przybraniem na wadze, np. z powodu awersji do określonych smaków, tekstur lub obawy przed zadławieniem, co prowadzi do niedożywienia lub deficytów żywieniowych. Pica, czyli zaburzenia łaknienia, polega na regularnym spożywaniu substancji nieprzeznaczonych do jedzenia i niemających wartości odżywczych. Do najczęściej spożywanych materiałów należą: ziemia, glina, kreda, papier, włosy, piasek, mydło, popiół czy farba. Długotrwałe eksperymentowanie z substancjami, które nie są przeznaczone do jedzenia prowadzi do zatruć, zaburzeń trawiennych i silnych niedoborów odżywczych.

Jak więc wyglądają zdrowe relacje z jedzeniem, a kiedy stają się problematyczne? Rodzice, nauczyciele i bliscy powinni być wyczuleni na sygnały, które mogą wskazywać na objawy zaburzeń odżywiania. Niepokojące są zachowania, które wskazują na zaburzoną relację z jedzeniem, kiedy to posiłek, staje się narzędziem radzenia sobie z emocjami, zaczyna definiować poczucie własnej wartości, kształtuje samoocenę u młodego człowieka. Można zaobserwować nadmierną fiksację na punkcie jedzenia i masy ciała, eksperymentowanie z restrykcyjnymi dietami czy ignorowanie sygnałów z ciała takich jak poczucie głodu. Zaburzenia odżywiania mają wiele konsekwencji zdrowotnych, wymagają podjęcia wielospecjalistycznego leczenia (psychiatra, psycholog, dietetyk, psychodietetyk), przeprowadzenia szeregu badań diagnostycznych i pracy długofalowej.  Skutki obserwowane są w sferze fizycznej (niedobory witamin minerałów, problemy z układem krążenia i kostnym, brak energii), psychicznej (depresje, lęki, zaburzenia obsesyjno- kompulsywne, zaburzone interakcje personalne, izolacja społeczna) oraz społecznej (problemy w szkole i w domu, unikanie uczestniczenia w spotkaniach towarzyskich, którym towarzyszy jedzenie). Wspierając młodych ludzi w budowaniu zdrowych nawyków i akceptacji siebie, możemy pomóc im unikać tych poważnych problemów zdrowotnych i psychicznych. Im wcześniej zaburzenia zostaną zdiagnozowane i leczone, tym większa szansa na pełne wyzdrowienie i szczęśliwe życie. Zdrowa relacja z jedzeniem natomiast charakteryzuje się brakiem poczucia winy związanego z jedzeniem, umiejętnością rozpoznawania sygnałów głodu i sytości, a także odczuwaniem radości i satysfakcji z jedzenia, bez potrzeby kontroli ilości spożywanego pokarmu. To w jaki sposób postrzegamy siebie zależy od wielu czynników, wpływ ma rodzina i środowisko, w którym się wychowujemy, powielamy wzorce rodzinne i kulturowe „zjadając do końca wszystko z talerza” lub” jedząc jak ptaszek” by zachować szczupłą sylwetkę. Mocno na postrzeganie siebie oddziałują media społecznościowe i promowanie nierealistycznych standardów piękna, komentowanie publiczne wyglądu lub masy ciała. Standardy promowane w mediach nasilają aspekty psychologiczne, młodzi ludzie szukają nadmiernej potrzeby bycia perfekcyjnym, utrzymania kontroli w każdym działaniu, co powoduje silny stres i ciągle napięcie, a porównując się stale do przyjmowanych społecznie ikon piękna negatywnie wpływają na samoocenę, nie akceptując siebie.

Bardzo ważne są osoby dorosłe, które mają wpływ na budowanie tożsamości młodych osób, w tym kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych. Kluczowe jest dbanie o pozytywną atmosferę podczas jedzenia, gdzie nie staje się ono źródłem stresu ani konfliktów, lecz naturalnym elementem codzienności. To właśnie edukacja i przyjazna, otwarta rozmowa uczą, że jedzenie jest źródłem energii, a nie czymś niewłaściwym, czy sposobem na tłumienie emocji i ich „zajadanie”. W domu warto skupić się na zdrowym i dobrym samopoczuciu, budować rytuały rodzinne, wspólnie spędzać czas, na czynnościach, które wzmacniają więzi rodzinne. Rodzice obserwując plan dnia dziecka mogą je zachęcać do jedzenia, gdy faktycznie zgłasza głód, unikając dawania przekąsek, słodyczy w ciągu dnia, co nasili apetyt w porach jedzenia. Modelowanie pozytywnego podejścia do ciała oraz dawanie przykładu poprzez np. jedzenie warzyw, picie wody tworzy wzorzec do naśladowania dla dzieci. Sposobem na zachęcanie do zdrowego odżywiania jest wspólne z dzieckiem organizowanie i przygotowywanie posiłków, które zwiększa jego świadomość żywieniową oraz rozwija autonomię i daje możliwość dokonywania wyborów żywieniowych.

Proces zdrowienia jest złożony, cierpliwość i otwartość na różnorodność zaburzeń odżywiania umożliwia szybsze zdiagnozowanie problemu oraz podjęcie działań terapeutycznych, a wsparcie bliskich daje poczucie zrozumienia i akceptacji. Edukacja na temat zdrowych relacji z jedzeniem, przeciwdziałanie szkodliwym wzorcom społecznym oraz promowanie autentycznej samoakceptację siebie przeciwdziała rozwojowi tych zaburzeń.