Wzmacnianie odporności psychicznej nastolatka – wskazówki dla nauczycieli, pedagogów, psychologów i innych osób pracujących w szkole.
W idealnym świecie każdy nastolatek traktuje problemy jak wyzwania, umie radzić sobie ze stresem i trudnościami życiowymi, wie, gdzie zwrócić się o pomoc. Potrafi utrzymywać równowagę emocjonalną i zdrowie psychiczne. Innymi słowy ma odpowiednio wysoki poziom odporności psychicznej.
Ale czy tak jest w rzeczywistości?
Niestety nie. Obraz dzieci, który wyłonił się po przeprowadzeniu badań „MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym” to obraz „przepełniony samotnością, skrajnie niską samooceną i niskim poczuciem sprawczości” (Dębski M., 2023). W badaniu, w którym wzięło udział prawie 200 tys. polskich uczniów 80% z nich nie znajduje rozwiązania w sytuacji kłopotliwej (stres je przerasta), a ponad połowa (52,4%) odczuwa brak motywacji do działania. Ponadto niemal co trzeci czuje się samotny (32,5%), nie ma chęci do życia (28%) i podejrzewa u siebie depresję (29,3%). To przerażające dane. Jeśli dołożymy do tego, że 4 na 10 uczniów (39,2%) myślało o podjęciu próby samobójczej to wyłania się tragiczny obraz odporności psychicznej nastolatków.
Potwierdzają to słowa Martyny Wojciechowskiej – prezeski Fundacji UNAWEZA i inicjatorki projektu MŁODE GŁOWY – która mówi, że mimo iż „młodzi ludzie potrafią rozwiązywać skomplikowane równania matematyczne i znają cały okres rozwojowy pantofelka” (Dębski M., 2023) to bardzo mało wiedzą o sobie samych, o swoim zdrowiu czy potrzebach. Pora to zmienić.
Zadbajmy więc o wzmocnienie odporności psychicznej u dzieci i młodzieży. To co prawda w głównej mierze zadanie dla rodziców, ale dużym wsparciem dla nich mogą być wychowawcy, pedagodzy i psycholodzy szkolni. Bo to właśnie oni obok domu rodzinnego odgrywają kluczową rolę w wspieraniu młodzieży i budowaniu umiejętności radzenia sobie z trudnościami, stresami i emocjami. W artykule przedstawiamy wskazówki, które mogą okazać się pomocne w codziennej pracy z nastolatkami.
Czym jest odporność psychiczna?
Jak już zostało wspomniane odporność psychiczna to przede wszystkim zdolność do adaptacji w trudnych sytuacjach życiowych. Pozytywną wiadomością jest to, że nie jest ona cechą wrodzoną, lecz można ją rozwijać u każdego nastolatka przez odpowiednie wsparcie i praktykę.
Jak wzmacniać odporność psychiczną?
Jednym z kluczowych elementów odporności psychicznej jest poczucie własnej wartości, a niemal połowa współczesnych polskich nastolatków (46%) to osoby o skrajnie niskiej samoocenie (Dębski M., 2023). Warto więc chwalić ich za wysiłek, a nie tylko za wyniki. Jest to niezwykle istotne, ponieważ docenianie wkładu pracy, a nie tylko jego efektów, pomaga nastolatkom docenić siebie za podejmowane starania. Wskazuje, że ważna jest droga, a nie tylko samo zdobycie szczytu. Należy również uczyć młodzież, by zamiast stawiać sobie od razu duże i trudne do osiągnięcia zadania, uczyły się robić małe kroczki, które będą stopniowo prowadziły ich do realizacji większych marzeń. Ponadto należy stale podkreślać mocne strony ucznia, a także zwracać uwagę na to, by unikać krytyki, która może zniszczyć ich dopiero budujące się poczucie własnej wartości. Warto zachować w tym względzie uważność i wrażliwość, by akcentując postępy wskazać jednocześnie obszary do poprawy.
W dalszej kolejności pomocne może być zapoznanie nastolatków z różnymi metodami radzenia sobie ze stresem. Mogą to być zarówno ćwiczenia oddechowe, ale też różne formy relaksacji, takie jak medytacja czy joga. To właśnie one mogą przyczynić się do wyciszenia i złapania równowagi po trudnym dniu. Właściwym wydaje się również nauka planowania i organizacji własnego czasu. To z kolei może być przydatne do wzrostu kompetencji w odpowiednim zarządzaniem czasem, by w ten sposób radzić sobie z nadmiarem obowiązków i unikać stresujących sytuacji.
Kolejnym ważnym elementem wydaje się być wspieranie rozwoju emocjonalnego i społecznego nastolatków. W tym aspekcie warto zwrócić uwagę na to, by uczyć nastolatków rozpoznawania emocji, ich nazywania i radzenia sobie z nimi. To właśnie dzięki empatii (tj. rozumieniu emocji innych osób) pomagamy im budować bardziej świadome i zdrowe relacje. Ponadto należy ich wspierać w negocjowaniu i rozwiązywaniu konfliktów z rówieśnikami. Działanie takie może stać się ważnym elementem rozwoju odporności psychicznej. Podobny efekt może przynieść wzmacnianie ich samodzielności, ponieważ dając im przestrzeń do podejmowania decyzji, można pozwolić im poczuć się odpowiedzialnymi za swoje działania, a tym samym zwiększyć ich pewność siebie.
Pracując z nastolatkami dbajmy o to, by być uważnymi słuchaczami, by okazywać im zainteresowanie, a w razie potrzeby oferować im pomoc lub skierować do specjalisty (psychologa, psychiatry).
Być może dzięki wspólnym staraniom szkoły i domu rodzinnego kolejna edycja raportu opisująca zdrowie psychiczne nastolatków uwzględniając podjęte działania przedstawi zdecydowanie lepszy obraz odporności psychicznej polskich uczniów.
Bibliografia:
W artykule wykorzystano dane z raportu MŁODE GŁOWY: Dębski M., F. J. (2023). MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym. Raport z badania dotyczącego zdrowia psychicznego,. Warszawa: Fundacja UNAWEZA.