Uzależnienia behawioralne w dzisiejszym świecie cyfryzacji stanowią coraz większe wyzwanie dla rodziców i nauczycieli. Dzieci i młodzież są grupą najbardziej narażoną na wpływ technologii, gier komputerowych czy mediów społecznościowych, które mogą prowadzić do nadmiernego zaangażowania i utraty kontroli. W artykule przyjrzymy się, czym są uzależnienia behawioralne, jakie są ich przyczyny, objawy oraz jak wspierać dzieci w zdrowym korzystaniu z dostępnych zasobów.
Czym jest uzależnienie behawioralne?
To uzależnienie od wykonywania czynności; wewnętrzny przymus wykonywania danej czynności, pomimo tego, że wpływa ona negatywnie na stan zdrowia oraz kontakty z otoczeniem osoby uzależnionej. W taki sposób można się uzależnić nie tylko od komputera i Internetu, social mediów, ale i hazardu, jedzenia, zakupów, opalania, telefonu komórkowego czy ćwiczeń fizycznych.
Co wywołuje uzależnienia behawioralne?
Przyczyny powstawania uzależnień behawioralnych są różnorodne: biologiczne, psychologiczno-społeczne oraz rozwojowe, a skuteczne przeciwdziałanie im wymaga zrozumienia tych czynników oraz podejmowania działań na poziomie indywidualnym, rodzinnym i społecznym. Przymus może wynikać z potrzeby czy chęci dążenia do osiągnięcia przyjemności, za który odpowiada w układ nagrody w mózgu. Aktywności takie jak granie w gry komputerowe i korzystanie z mediów społecznościowych mogą stymulować wydzielanie dopaminy, co daje uczucie zadowolenia i zachęca do powtarzania tych czynności. Dzieci i młodzież poszukują poczucia przynależności rówieśniczej, jest to naturalny etap kształtowania się tożsamości, jednak często ulegają wpływom społecznym, by uzyskać większą akceptację osób z najbliższego otoczenia, sprzyja to eksperymentowaniu i większej podatności na uzależnienia. Obecnie młodzi ludzie mają łatwy dostęp do smartfonów, Internetu i gier wideo, często nadmiernie korzystają z technologii nie będąc pod kontrolą rodzicielską. Społeczne przyzwolenie na długotrwałe korzystanie z technologii może utrwalać problematyczne nawyki. Regularne wybieranie ekranu może nasilać trudności w budowaniu relacji rodzinnych czy rówieśniczych, powodować poczucie osamotnienia i tak wpadając w „błędne koło” znów pojawia się potrzeba korzystania z Internetu. Czasami jest to sposób na rozładowanie napięć, stresu i lęku, wywoływanego dużymi oczekiwaniami społecznymi, presją otoczenia czy przestymulowaniem codziennymi aktywnościami. Przykładowo gry online mogą być formą ucieczki od rzeczywistości i sposobem na budowanie poczucia własnej wartości w wirtualnym świecie. Dzieci, które nie potrafią wyrażać ani regulować swoich emocji, częściej sięgają po czynności przynoszące chwilową ulgę. Na każdym etapie rozwoju młody człowiek wymaga wsparcia emocjonalnego, życzliwej rozmowy i wzmacniania umiejętności radzenia sobie z emocjami w trudnych sytuacjach.
Kiedy w głowie rodziców powinna zapalić się czerwona lampka?
- dziecko stale mówi lub myśli o grze, mediach społecznościowych lub innej czynności związanej z komputerem, smartfonem, tabletem,
- trudność sprawia mu kontrolowanie czasu spędzonego przed ekranem,
- pojawia się irytacja i agresja: złości się lub jest rozdrażnione, gdy nie może wykonywać swojej ulubionej czynności,
- wycofuje się z kontaktów z rodziną i rówieśnikami, spędzając większość czasu w świecie wirtualnym.
- nagłe zmiany nastroju, lęk i uczucie pustki, gdy dziecko nie może używać np. telefonu, często popada w konflikty z najbliższymi w związku z używaniem Internetu,
- pojawia się zaniedbywanie obowiązków domowych, higieny i jedzenia, osłabienie koncentracji uwagi, problemy ze snem,
- dziecko porzuca swoje dotychczasowe zainteresowania i pasje, priorytetowe staje się korzystanie z sieci,
- można zaobserwować spadek formy fizycznej, zmęczenie, bole głowy i oczu.
Jak reagować?
Jeśli zaobserwujesz u swojego dziecka kilka z tych sygnałów, warto:
- Rozpocząć rozmowę, aby zrozumieć jego perspektywę. Zachowaj spokój i empatię, wyraź zrozumienie dla jego uczuć i potrzeb.
- Wprowadzić ograniczenia i zasady korzystania z technologii. Jeśli dziecko przekracza ustalone granice, stosuj konsekwencje w sposób spokojny i konsekwentny, np. czasowe ograniczenie dostępu do sieci.
- Zachęcaj dziecko do angażowania się w inne aktywności, takie jak sport, zajęcia artystyczne, czy spotkania z rówieśnikami. Wspólnie odkrywajcie nowe zainteresowania, które mogą zastąpić szkodliwy nawyk.
- Poszukaj wsparcia u specjalisty, pomóc może psycholog, terapeuta uzależnień lub pedagog. Specjalista zidentyfikuje przyczyny problemu i opracuje plan działania i wsparcia.
Wczesna reakcja jest kluczowa, aby zapobiec pogłębianiu się problemu.
Jeśli zauważalne są u Twojego dziecka jakiekolwiek objawy zapraszamy do konsultacji indywidualnych w formie telefonicznej lub online z naszymi psychologami, gdzie będzie można porozmawiać i otrzymać wsparcie dla dziecka i całej rodziny.
Bibliografia:
- Bąk, A. (2018). Uzależnienia behawioralne: Teoria, diagnostyka i terapia. Warszawa: Wydawnictwo PWN.
- Kowalczyk, K., Zaborniak-Sobczak, M. (2021). Strategie zapobiegania uzależnieniom behawioralnym u dzieci i młodzieży. Profilaktyka Społeczna i Resocjalizacja, 40(2), 77–90.
- Wójcik, S. (2017). Psychologiczne i społeczne aspekty uzależnień behawioralnych u dzieci. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Frońska A., Kowalska- Bębas K., Frania P. (2023). Rozmowy o wychowaniu w szacunku. Nastolatki. Internet, uzależnienia, depresja, seksualność. Warszawa: Mamania.