Zawód nauczyciela należy do zawodów z grupy tzw. usług społecznych i mimo, że praca nauczyciela nie wiąże się bezpośrednio z podejmowaniem szybkich decyzji w sytuacjach krytycznych (jak to jest np. u policjantów, strażaków, ratowników medycznych) to poziom odczuwalnego stresu przez nauczycieli jest najwyższy spośród wszystkich zawodów należących do tej grupy (Ogińska-Bulik, 2006). Nie powinno więc dziwić, że w ostatnich latach drastycznie wzrasta poziom stresu i wypalenia zawodowego wśród nauczycieli. Jednakże należy zaznaczyć, że dotychczas wypalenie zawodowe nauczycieli pojawiało się między 3 a 6 rokiem pracy, a obecnie można je zauważyć nawet u osób z krótkim stażem (1 rok czy 1,5 roku). Zjawisko to dotyka także terapeutów czy psychologów.

Definicja wypalenia zawodowego

Wypalenie zawodowe to nie tylko chwilowe zmęczenie czy spadek motywacji. Wypalenie zawodowe (burnout) to stan przewlekłego stresu zawodowego, który prowadzi do wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji (poczucia dystansu wobec innych) i obniżenia poczucia własnych osiągnięć (Plichta, 2015).

W kontekście pracy nauczycieli, wyczerpanie emocjonalne przejawia się uczuciem przepracowania i brakiem energii do wykonywania obowiązków zawodowych. Potwierdzają to wyniki ogólnopolskiego badanie polskich nauczycieli przeprowadzone w 2023 pod kierownictwem dr Mateusza Paligi, które pokazało, że wśród ogólnych objawów wypalenia zawodowego wśród nauczycieli dominuje wyczerpanie – aż 36,88 respondentów wskazało, że odczuwa je często. (Paliaga, 2023). Owe wyczerpanie objawia się m.in. brakiem energii, by rozpocząć dzień pracy, poczuciem przytłaczającego wyczerpania po dniu pracy, szybką męczliwością czy niezdolnością do odpoczynku po pracy.

Skutki wypalenia zawodowego nauczycieli

Wypalenie zawodowe doprowadza do tego, że pedagog przestaje widzieć sens wykonywanej pracy, zaczyna brakować mu zaangażowania, motywacji i satysfakcji. Skutki wypalenia zawodowego nauczycieli to także uczucie bezradności, niska poczucie skuteczności oraz własnych kompetencji. Często towarzyszy temu odczuwanie lęku o przyszłość, poczucie winy, frustracja i obawa o to, czy będzie się w stanie poradzić sobie z własnym problemem. Zdarza się również sięganie po używki. Warto więc zastanowić się na co należy zwrócić uwagę, by móc odpowiednio wcześniej zareagować.

Wczesne sygnały wypalenia zawodowego

Jak zostało wspomniane wcześniej rozpoznanie wczesnych sygnałów wypalenia zawodowego jest kluczowe dla skutecznej interwencji i zapobiegania dalszemu rozwojowi problemu. Do najczęstszych wczesnych objawów należą (Syper-Jędrzejak, 2022):

1. Zmniejszona motywacja i entuzjazm do pracy (nauczyciele mogą zauważyć, że ich entuzjazm do prowadzenia lekcji maleje i zamiast czerpać satysfakcję z nauczania, odczuwają monotonność i brak zaangażowania);
2. Problemy z koncentracją (tj. trudność w skupieniu uwagi na codziennych obowiązkach, takich jak planowanie lekcji czy ocena prac uczniów);
3. Wzrost poziomu stresu i drażliwości (zwłaszcza w sytuacjach, które wcześniej nie były dla nich problematyczne, dodatkowo towarzyszy temu drażliwość w kontaktach z uczniami, rodzicami i współpracownikami);
4. Zaniedbywanie potrzeb fizycznych i emocjonalnych (takich jak: rezygnowanie z aktywności, które wcześniej przynosiły przyjemność, oraz trudności w znalezieniu czasu na regenerację);
5. Zaburzenia snu (trudności z zasypianiem lub budzenie się w nocy z uczuciem niepokoju);
6. Obniżone poczucie własnej wartości (tj. krytycznego postrzegania siebie jako pedagoga, co może wpływać na spadek efektywności pracy).

Czynniki ryzyka wypalenia zawodowego

Należy jednak pamiętać o tym, że wypalenie zawodowe nie rozwija się w izolacji. Istnieje wiele czynników, które mogą sprzyjać jego rozwojowi u nauczycieli. Do najważniejszych należą:

• przeciążenie pracą (nadmiar obowiązków administracyjnych, przygotowywanie lekcji, organizowanie wydarzeń szkolnych),
• brak wsparcia ze strony przełożonych i kolegów z pracy,
• presja wyniku;
• konflikty interpersonalne;
• brak autonomii, tj. ograniczona możliwość podejmowania decyzji dotyczących metod nauczania i organizacji pracy (Plichta, 2015).

Sposoby zapobiegania wypaleniu zawodowemu

Kluczowe znaczenie ma etap, na którym zostaną one zauważone. Na wczesnym etapie, gdy objawy są łagodne i krótkotrwałe, często wystarczy urlop i samodzielna analiza sytuacji, by wprowadzić niezbędne zmiany. W zależności od przyczyn nadmiernego przemęczenia, warto podjąć kroki mające na celu ich eliminację lub modyfikację. Może to obejmować na przykład rozmowę z przełożonym na temat delegowania zadań, unikanie multitaskingu (wielozadaniowość), a także wyznaczenie czasu na zabawę z dziećmi, regularną aktywność fizyczną czy rozwijanie swoich pasji. W tym trudnym okresie istotne jest również korzystanie z wsparcia, jakie oferują bliscy oraz przyjaciele. Dobrym rozwiązaniem może być również współpraca z coachem kariery, który pomoże w pokonywaniu zawodowych kryzysów oraz w odbudowywaniu motywacji do pracy i równowagi pomiędzy życiem osobistym a zawodowym.

Z kolei zaawansowana forma wypalenia wymaga zdecydowanych działań, w tym wsparcia ze strony psychoterapeuty czy lekarza. W takich przypadkach, poza odpoczynkiem, konieczna staje się głęboka analiza źródeł emocjonalnego wyczerpania, poczucia pustki oraz beznadziejności. Ważne jest więc wypracowanie nowych strategii radzenia sobie z zawodowymi obciążeniami oraz rozwijanie osobistych kompetencji, co w efekcie przyczyni się do odbudowy pozytywnej samooceny. Niekiedy w procesie wychodzenia z wypalenia zawodowego, człowiek przekształca swoje wartości i odczuwa potrzebę istotnych zmian w życiu.

Podsumowanie

Wypalenie zawodowe stanowi istotny problem w zawodzie nauczyciela, jednak można mu skutecznie przeciwdziałać poprzez wczesne dostrzeganie objawów oraz wprowadzenie odpowiednich strategii radzenia sobie ze stresem. Należy pamiętać o tym, że jeśli dotychczasowe sposoby radzenia sobie z wypaleniem zawodowym nie są wystarczające, bądź zaczyna nas niepokoić intensywność doświadczanych emocji czy też odmienne zachowanie, warto zgłosić się po pomoc do psychologa lub psychoterapeuty. Tym bardziej, że można to zrobić także online. Zachęcamy do skorzystania z porad psychologów Wellbefi, którzy mogą wskazać dalszą drogę postępowania. Pamiętajmy, że istnieją różne formy pomocy i nikt nie musi zostawać z trudnościami sam.

Bibliografia:

1. Ogińska-Bulik, N. (2006). Stres zawodowy w zawodach usług społecznych. Żródła – Konsekwencje – Zapobieganie. Warszawa: Difin.
2. Paliaga, M. (2023). Ogólnopolskie badanie dobrostanu zawodowego nauczycieli. Jak nauczyciele czują się w swojej pracy. Warszawa: Librus.
3. Plichta, P. (2015). Wypalenie zawodowe i poczucie sensu życia pedagogów specjalnych. Wrocław: Ofcyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.
4. Syper-Jędrzejak, M. (2022). Wypalenie zawodowe wśród pracowników oświaty – metody pomiaru
   i przegląd badań realizowanych w Polsce. e-mentor, 1(93), strony 26-36. doi:doi.org/10.15219/em93.1549