“Trudny okres dojrzewania to taki czas, kiedy rodzice niczego nie rozumieją”.
Maciej Wojtyszko, Bromba i psychologia, 2007
Okres dojrzewania, inaczej nazywany adolescencją trwa od około 12-13 do 18-20 roku życia i jest jednym z najbardziej rewolucyjnych, obfitujących w nagłe i drastyczne zmiany okresów w życiu każdego człowieka. Przede wszystkim oznacza on definitywny i nieodwracalny koniec dzieciństwa. Doświadczenia badaczy rozwojowych i przeprowadzone meta-badanie w 2013 roku wskazują niezbicie, że proces ten rozpoczyna się obecnie znacznie wcześniej. Dlaczego? Otóż drastycznie przyspiesza dojrzewanie biologiczne od 10 roku życia z jednoczesnym wydłużeniem dojrzewania psychospołecznego do 25 roku życia. Nie jest do końca jasne co konkretnie wpływa na wcześniejszy rozwój biologiczny dzieci. Naukowcy biorą pod uwagę ponad sto substancji, w tym między innymi: plastik, olej z lawendy, mleko sojowe, które znacząco zmieniają układ hormonalny a co za tym idzie, stymulują wcześniejszy rozwój biologiczny młodego człowieka. Mamy zatem do czynienia z prawie 15 letnim okresem, kiedy jako rodzice, pedagodzy i nauczyciele, powinniśmy wykazać się pełnym zrozumieniem, wsparciem i empatią dla młodego człowieka debiutującego w dorosłości.
Obszerna baza danych, brak oprogramowania
Co się zmienia w okresie dorastania? Najprostszą i najkrótszą odpowiedzią na tak postawione pytanie jest: Wszystko.
Zmiany następują w krótkim przedziale czasu i obejmują wszystkie obszary życia człowieka- biologiczny, psychiczny i społeczny. Ambiwalentne, nieprzewidywalne zachowanie nastolatka, jego labilność emocjonalna, zachowania agresywne i antyspołeczne, myślenie zawężone do tu i teraz jakby jutro nie miało nadejść. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie Kim jestem? Identyfikowanie własnej tożsamości, porównywanie się z innymi, niepewność sądów i ocen. Brak rozeznania w identyfikacji własnych emocji, nieczytanie ze zrozumieniem impulsów płynących z ciała, brak dostatecznych kompetencji, aby ten świat skategoryzować i zrozumieć. Najczęściej pierwszym odruchem jest negacja, odrzucenie pomocy i wsparcia dorosłych i silna wola budowania własnej odrębności co ma fundamentalne znaczenie w procesie kształtowania własnej niezależności w analizowaniu, ocenianiu, precyzowaniu własnych sądów i opinii. To jest czas budowania marki osobistej i musimy wszyscy przyznać, że zarządzanie tą skomplikowaną bazą danych z jednoczesnym brakiem oprogramowania pozwalającym ją usystematyzować, wymaga od nastolatka nie lada wysiłku i determinacji.
Zmiany, zmiany
Okres dorastania to wymagający czas w życiu każdej rodziny ze względu na pojawienie się zjawisk wcześniej rodzicom i opiekunom nieznanych. Ten etap to swoisty rollercoaster fizyczny i psychiczny dla nastolatka. Przede wszystkim radykalnie zmienia się jego ciało, oprócz wzrostu pojawia się owłosienie, trądzik na twarzy, zmienia się głos (mutacja) a co za tym idzie zmiana postrzegania samego siebie, krytycyzm i koncentracja na ciele, eksploracja jego możliwości. Burza hormonalna sprawia, że nastolatki doświadczają intensywnych, krótkotrwałych emocji i przy niewykształconym mechanizmie ich kontroli, sprawiają wrażenie jakby byli emocjonalnie nadwrażliwi i nieprzewidywalni. Musimy dodać, że najczęściej przeżywane przez nastolatka emocje mają zabarwienie negatywne. Problemy w szkole, brak komunikacji z rodzicami, rywalizacja w grupie rówieśniczej sprawiają, że nastolatek czuje się tym wszystkim przytłoczony i zniechęcony. Jest to oczywiście okres trudny, ale na szczęście przejściowy. Wraz ze wzrostem kory mózgowej przychodzi większa zdolność kontroli emocji zgodnie z oczekiwaniami społecznymi. Kolejnym kluczem do osiągnięcia dorosłości jest narzędzie w postaci rozumowania hipotetyczno-dedukcyjnego, które pozwala nastolatkowi zrozumieć otaczający go świat, zależności przyczynowo skutkowe, stawianie hipotez i analizowanie możliwości. W psychologii jest to tzw. stadium operacji formalnych, dzięki któremu złożoność świata przestaje być przytłaczająca i zaczyna przybierać jakikolwiek sens. Jest to kompetencja, która pozwoli młodemu człowiekowi na dalszy konsekwentny i harmonijny rozwój, gdyż myślenie abstrakcyjne to klucz do świata dorosłych, która pozwala brać udział w dyskusjach dotyczących etyki, religii, polityki i rozwiązań formalno-prawnych.
Relacja Nastolatek – Dorosły
Największa zmiany w procesie dorastania zachodzi w relacji z rodzicem czy opiekunem, ponieważ dotychczasowa dziecięca fascynacja rodzicem zmienia się w relację realistyczną, często bardzo krytyczną. Dorosły musi zmierzyć się z przykrym poczuciem odstawiania na boczny tor, z utratą wpływu i decydowania o wszystkim, jak do tej pory, co z kolei staje się zarzewiem konfliktów. Na jakim gruncie rodzą się najczęściej konflikty? Kontrola ze strony rodziców i chęć, potrzeba swobody ze strony nastolatka, obowiązki szkolne i edukacyjne a hobby i pasje młodego człowieka, niepokój rodziców o wpływy grupy rówieśniczej, zaangażowanie nastolatka w obowiązki domowe, polaryzacja na linii kontrola rodzica i autonomia nastolatka.
Manual przetrwania
Wiemy już z grubsza co dzieje się w ciele i umyśle młodego człowieka, zatem zastanówmy się co możemy zrobić my, dorośli, aby ten czas “burzy i hormonów” przeżyć produktywnie, godnie, odpowiedzialnie a nie po prostu przetrwać Czy rodzice i nastolatkowie mogą grać w jednej drużynie i strzelać do jednej bramki? Oczywiście, że tak, byle tylko nie faulowali.
Czego nie robić?
- nie odwołuj się do wydarzeń z twojego życia a porównania w stylu “Ja w twoim wieku…” wyrzuć ze swojego osobistego słownika.
- nie oczekuj, że twoje dziecko będzie miało gotowy plan na przyszłość. Dlaczego? Ano z prostej przyczyny, nastolatek żyje tu i teraz.
- każdy nastolatek to człowiek, który ma swoje indywidualne cechy, zalety i talenty, zatem przestań zadawać retoryczne pytania w stylu: Czemu nie robisz tego jak Marcel?
- nie traktuj wyrośniętego i fizycznie wyższego od ciebie nastolatka jako dorosłego, w tym dużym ciele jest jeszcze nieukształtowany młody człowiek
Co robić?
- wyrzuć ze swojego słownika – Nigdy i Zawsze
- zmień komunikację, nie krytykuj osoby tylko zachowanie
- nie miej założeń i gotowych rozwiązań tylko pytaj co możesz zrobić w konkretnej sytuacji?
- zaangażuj siły wsparcia – ulubiona kuzynka, ciotka, przyjaciółka, trener. Stare przysłowie mówi, że do wychowania jednego dziecka potrzebna jest cała wioska. Korzystaj ze wsparcia innych, angażuj ich i otwarcie proś o pomoc
- wiek dorastania nastolatka jest również czasem, podczas którego rodzina otwiera się na specjalistyczną pomoc upoważnionych i przygotowanych do tego instytucji, fundacji etc.
- ale nade wszystko ustal i pilnuj granic, bądź w tym konsekwentny, gdyż granice właśnie staną się nawigacją w dorosłym życiu nastolatka
Literatura
- Erikson, E., H. (2004). Tożsamość a cykl życia. Warszawa: Kantor Wydawniczy Zakamycze.
- Gurba, E. (2009). Uwarunkowania relacji Rodzice – Dorastające dzieci. Kraków: Zakład Psychologii Rozwojowej i Wychowawczej im. Szumana.
- Wojciechowska, J. (2009). Współczesna rodzina jako kontekst rozwoju dzieci i młodzieży. W: B. Ziółkowska (red.),
- Opętanie (nie)jedzeniem (s. 39–49). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar (seria: Zastosowania psychologii).
- Ziółkowska, B. (2005). Okres dorastania. Jak rozpoznać ryzyko i jak pomagać? W: A. I. Brzezińska (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa (s. 379–422). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Wojtyszko M. (2007), Bromba i psychologia. Warszawa: Jacek Santorski & Co
- https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/fullarticle/2760573