Kształtowanie osobowości dziecka to dość złożony proces, w którym rodzice odgrywają niezwykle istotną rolę. Ich zachowania, postawy i wartości stają się pierwszym i najważniejszym wzorcem, który młody człowiek obserwuje i zazwyczaj powiela w swoim późniejszym życiu. Dochodzi tutaj do procesu internalizacji, czyli przyjmowania narzucanych z zewnątrz postaw, norm i wartości. W taki sposób dzieci, ucząc się poprzez naśladowanie, stają się podobni do swoich opiekunów.

W niniejszym artykule przyjrzymy się temu, w jaki sposób rodzicielskie wzorce wpływają na rozwój dziecka oraz jakie mechanizmy psychologiczne stoją za tym procesem.

Mechanizm naśladownictwa jako podstawa uczenia się

Istoty ludzkie uczą się poprzez obserwację i naśladowanie znacznie wcześniej, niż są w stanie zrozumieć złożoność zachowań swoich opiekunów. Jest to proces nazywany w psychologii uczeniem się społecznym, gdzie rodzic staje się pierwszym i najważniejszym modelem zachowań. Obserwując jak reaguje on na stres, wyraża emocje czy rozwiązuje problemy, młody człowiek zapisuje te wzorce głęboko w swojej podświadomości.

Oddziaływanie rodziców jako wzorców obejmuje wiele obszarów rozwoju dziecka:

• Rozwój emocjonalny: Sposób, w jaki rodzice wyrażają i regulują własne emocje, ma bezpośrednie przełożenie na rozwój inteligencji emocjonalnej dziecka. Jeśli rodzic otwarcie mówi o swoich uczuciach i konstruktywnie radzi sobie ze stresem, mała istota uczy się, że emocje są naturalną częścią życia i można nimi zarządzać w zdrowy sposób.
• Relacje społeczne: Obserwując relacje rodziców z innymi ludźmi, ich podopieczny przyswaja określone sposoby interakcji społecznych. To, jak rodzice komunikują się ze sobą, rozwiązują konflikty czy okazują szacunek innym, staje się modelem dla przyszłych relacji dziecka z innymi.
• System wartości: Codzienne wybory i decyzje opiekunów, ich stosunek do pracy, pieniędzy, ludzi czy obowiązków, kształtują system wartości młodego człowieka. Nie wystarczy mówić dziecku, co jest dobre, a co złe – one przede wszystkim obserwują, jak rodzice żyją zgodnie (lub niezgodnie) z deklarowanymi wartościami.

Świadome rodzicielstwo XXI wieku

Zrozumienie swojej roli jako wzorca wymaga od rodziców szczególnej samoświadomości i odpowiedzialności. Modele wychowania w obecnych czasach kładą duży nacisk na relację opartą o szacunek, empatię oraz pozytywną dyscyplinę. Przestarzałe metody stosowane w rodzicielstwie, w których dominował autorytet oparty na karach psychicznych i cielesnych oraz spychaniu potrzeb emocjonalnych na dalszy plan odchodzą – całe szczęście- w niepamięć. Liczne badania współczesnej psychologii i neurologii na temat rozwoju mózgu dziecka dorastającego w poczuciu strachu jasno wskazują, iż tego typu strategie mają destrukcyjny wpływ na ich układ nerwowy, a co za tym idzie rozwój człowieka na wielu płaszczyznach. Psycholodzy oraz pedagodzy coraz częściej podkreślają, iż niezwykle istotne jest zaopiekowanie się potrzebami emocjonalnymi małych ludzi przy umiejętnym stawianiu im granic- te bowiem są potrzebne, by dziecko nie czuło się zagubione, zdobyło pewność siebie i potrafiło stawiać czoła wymaganiom społeczeństwa.

Oto kluczowe aspekty świadomego rodzicielstwa:

• Spójność słów i czynów: Dzieci są niezwykle wyczulone na niespójności między tym, co rodzice mówią, a tym, co robią. Autentyczność i zgodność deklaracji z działaniami buduje zaufanie i wiarygodność rodzica jako wzorca.
• Przyznawanie się do błędów: Pokazywanie dziecku, że rodzic też może się mylić i potrafi się do tego przyznać, uczy pokory i odpowiedzialności za własne działania. Demonstrowanie sposobu radzenia sobie z własnymi błędami jest równie wartościowe jak emanowanie sukcesami.
• Świadome modelowanie zachowań: Rodzice powinni pamiętać, że ich reakcje w codziennych sytuacjach – od prowadzenia samochodu po rozwiązywanie konfliktów domowych – stają się lekcjami życia dla ich dzieci.
• Długofalowe konsekwencje: Wpływ rodzicielskich wzorców często ujawnia się w pełni dopiero w dorosłym życiu. Badania pokazują, że dzieci rodziców stosujących przemoc częściej same stosują przemoc w relacjach interpersonalnych. Pozytywne wzorce radzenia sobie ze stresem przekładają się na lepszą odporność psychiczną, zaś sposób, w jaki rodzice traktują siebie nawzajem, ma znaczący wpływ na przyszłe związki ich potomstwa.

Różne modele wychowania – jaki jest odpowiedni?

W psychologii wyróżnić można wiele modeli wychowania, jednak istnieją trzy podstawowe, które w znaczący sposób oddziałują na zachowanie i postawy dziecka:

1. model autorytarny / autokratyczny, czyli taki, w którym rządy w rodzinie obejmuje jeden rodzic lub oboje rodziców ustalających sztywne normy i zasady, gdzie stosują kary, rzadko kiedy dając możliwość dzieciom na decydowanie o sobie. Opiekun kieruje się tutaj głównie swoimi potrzebami i posiada jedynie swój punkt widzenia, nie uwzględniając rzeczywistych potrzeb młodego człowieka.
   Konsekwencje: u dziecka występuje brak pewności siebie, nierozumienie swoich prawdziwych uczuć i emocji, tłumienie ich w sobie i nieumiejętność wyrażania ich w zdrowy sposób, częsty brak zrozumienia norm i zasad, które narzucane są odgórnie, obawa przed kolejnymi karami prowadząca do częstych kłamstw i innych zachowań niepożądanych, agresywna lub bierna postawa wobec ludzi z racji braku umiejętności wchodzenia w adekwatne relacje społeczne itp.
2. model liberalny to sposób wychowania nieograniczający swobód dziecka, nagradzanie go za wszystko i za nic, brak jasno określonych norm i zasad panujących w domu, a także obowiązków domowych, działanie na zasadzie “rób co chcesz”. Konsekwencje: młody człowiek nie ma możliwości poznania zasad panujących w społeczeństwie, czuje się zagubione, brak mu pewności siebie i zdecydowania. Nie potrafi dostosować się do norm społecznych, często protestuje w sposób agresywny, kiedy ktoś stawia mu jakiekolwiek ograniczenia. Nie szanuje granic innych, nie potrafi wyznaczać sobie celów i konsekwentnie do nich dążyć, bywa egoistyczne i roszczeniowe.
3. model demokratyczny to najbardziej pożądany sposób wychowania dzieci, w którym to nacisk kładzie się przede wszystkim na traktowanie dziecka jako człowieka, który dopiero uczy się funkcjonować w społeczeństwie, dlatego też zasługuje na szacunek, uwagę oraz miłość. Rodzice zdają sobie sprawę z faktu, iż ich pociecha powinna rozwijać się w poczuciu godności, bezpieczeństwa oraz jasno sprecyzowanych granic.
   Konsekwencje: dziecko rozumie potrzeby swoje i innych ludzi, potrafi przyswoić zasady współżycia społecznego, rozumie je, a jego poczucie własnej wartości jest wzmacniane, dlatego też potrafi podejmować odważne decyzje, potrafi również ocenić swój stan psychiczny poprzez adekwatne postrzeganie swoich emocji i uczuć. Szanuje siebie oraz innych, przez co wchodzenie w bliskie kontakty społeczne nie jest dla niego wyzwaniem.

Jak być wzorcem godnym naśladowania?

Świadome kształtowanie pozytywnych wzorców wymaga od rodziców ciągłej pracy nad sobą. Warto więc regularnie poddawać refleksji własne zachowania i ich potencjalny wpływ na dziecko, pracować nad osobistymi ograniczeniami i obszarami wymagającymi rozwoju, otwarcie rozmawiać z dzieckiem o swoich decyzjach i motywacjach, a także okazywać, jak konstruktywnie radzić sobie z trudnościami i niepowodzeniami. Ważna jest również edukacja w celu zaznajomienia się z mechanizmami funkcjonowania ludzkiej, tudzież dziecięcej psychiki – pomoże to zrozumieć, dlaczego nasze pociechy zachowują się w taki a nie inny sposób i jak najlepiej się z nimi komunikować.

Podsumowując, rola rodziców jako wzorców zachowań jest nie do przecenienia w procesie rozwoju młodego człowieka. Świadomość tego wpływu powinna motywować do ciągłego rozwoju i dbałości o jakość przekazywanych wzorców. Pamiętajmy, że najskuteczniejszym narzędziem wychowawczym nie są słowa czy nakazy, ale codzienny przykład życia zgodnego z wartościami, które chcemy przekazać naszym pociechom.

Bibliografia:

1. Montessori M., Dziecko w rodzinie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.
2. Śliwerski B., Współczesne teorie i nurty wychowania, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2004.
3. Wychowanie: pojęcia, procesy, konteksty: interdyscyplinarne ujęcie / red. naukowa Maria Dudzikowa, Maria Czerepaniak–Walczak, Wydawnictwo Pedagogiczne, Gdańsk 2007 – 2010.
4. Bliskość w rodzinie: więzi w dzieciństwie a zaburzenia w dorosłości / red. nauk. Barbara Tryjarska, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2012.